Eser, senin hususiyetini taşıyan; terk ettiğini sansan da senden kopmayan çocuğundur. Hukukun eser dediği şey, yalnızca senin hayalinden çıkmakla yetinmez: fikri bir çabanın ürünü olmalı, senin hususiyetini taşımalı, dış dünyada algılanabilir bir biçim kazanmalı ve kanunda sayılan eser türlerinden birine girmelidir. Her çizim sanat değildir; her çizen de sanatçı...
Sorumuza dönelim: “Eserin şimdi nerede?” Cevap basit: O hep senin yanındaydı. Sen onu korumadın, görmezden geldin. O ise şimdi birtakım hazıra konan kravatlı beyefendilerin dijital koleksiyonunda, başkaları için akmasa da damlıyor.
Notalar Hafiftir
Belki sen bir müzisyensin.
Yıllar önce, gecenin kimsenin bilmediği bir saatinde birkaç nota düştü aklına. Önce mırıldandın. Sonra kaydettin. Eksik buldun, sildin, yeniden çaldın. Kimsenin duymadığı o küçük odada, dünyada daha önce bulunmayan bir melodi doğdu.
Sonra hayat araya girdi.
Sen başka şarkılar söyledin, başka insanları sevdin, başka şehirlerde uyandın, başka şarkılar söyledin. O melodiyi ise eski bir diskin, unutulmuş bir e-postanın veya artık açılmayan bir telefonun içinde bıraktın.
Fakat notalar hafiftir.
Gümrüğe takılmazlar. Pasaport taşımazlar. Bir kıtadan diğerine geçerken yorulmazlar. Bazen bir yapımcının bilgisayarına, bazen bir reklam filminin arka planına, bazen de hiç tanımadığın bir şarkıcının albümüne konuverirler.
Yıllar sonra, sırt çantanla özgürleşmek için çıktığın seyahatte, binlerce kilometre uzakta küçük bir kafede kahveni yudumlarken tanıdık bir melodi duyarsın. Önce önemsemezsin. Sonra elindeki fincanı yavaşça masaya bırakırsın.
Çünkü o dört notayı bilirsin. Özgürleşmek için çıktığın yollarda 4 notanın tutsağı olmuşsundur, kulak kesilirsin ayağın istemsizce ritim tutar.
Tempo değişmiştir. Enstrümanlar başkadır. Üzerine başka bir dilde sözler yazılmıştır. Fakat melodi, çocukluğundan kalma bir ses gibi seni bulmuştur.
Şarkı dünyayı dolaşmış, bir tek sana uğramamıştır.
Ekrana bakarsın. Besteci kısmında başka birinin adı yazıyordur.
Senin adın yoktur.
Hikayeler Pasaport Taşımaz
Belki de müzisyen değil, senaristsin.
Yıllar önce bir hikaye yazdın. Birbirini hiç tanımaması gereken iki insanı karşılaştırdın. Bir karaktere kendi korkunu, diğerine hiç yaşayamadığın cesareti verdin. Başlangıcını günlerce düşündün; finalini bulduğunda sabah olmuştu.
Dosyayı birkaç yapımcıya gönderdin. Gönderdikten sonra bile 10 kere ''tüh ya şurasını da şöyle yazsaydım'' diye pişman oldun. Sonra sana:
“Güzel ama şu an için uygun değil.”
“Biraz daha çalışılması gerekiyor.”
“Piyasanın aradığı iş bu değil.”
Sonra sesler kesildi. Sen de hikayenin öldüğünü sandın. Hatta mezarın yerini dahi unuttun. Belki unuttuğun şey senin değil ama eserinin ölümsüz oluşudur.
Yıllar sonra, başka bir kıtada çekilmiş bir yapımın fragmanına rastladın. Şehir değişmişti. Karakterlerin adları yabancıydı. Kahramanın mesleği değiştirilmiş, hikayeye kuzey doğu yönünde azıcık yön verilmişti.
Fakat hikayenin kalbi aynı yerde atıyordu.
Senin kurduğun karşılaşma, senin ördüğün çatışma, yalnızca senin bildiğin o küçük ayrıntı… Hepsi başka insanların isimleri altında; ama çok tanıdık duygularda yeniden vücut bulmuştu.
Elbette her benzer hikaye senin değildir. Fikirler tek başına kimsenin mülkü olmaz. İnsanlar birbirinden habersiz aynı acıyı düşünebilir, aynı aşkı anlatabilir.
Ancak bazen benzerlik, tesadüfün izah edemeyeceği kadar ağırdır.
Olayların sırası, karakterlerin ilişkisi, sahnelerin kuruluşu, özgün ayrıntılar ve hatta susulacak yerler bile aynıysa artık yalnızca bir fikirden değil, o fikre verdiğin hususiyetten söz edilir.
Hikaye başka bir bedende doğmuş olabilir.
Ama sen, onun gözlerini tanırsın, kokusunu alırsın. Çünkü o senin çocuğundur.
Belki de Eser Sahibine Dönmüştür
Peki ya sen eserin izini bulmadıysan?
Belki de eser, yıllar sonra sahibini bulmuştur.
Bir kafede duyduğun o dört nota, karşına çıkan o sahne, başka insanların isimleri altında yaşayan o hikaye… Belki tesadüf değildi. Belki eser, dünyayı dolaştıktan sonra başladığı yere dönmüş ve sana hala yaşadığını söylemiştir.
Fakat insan böyle bir anda kimin için mücadele eder? Tekrar sormak lazım gelir o halde: ''Eser bir eşya mıdır?'' Hangi eşya seni özgürleştiğin bir ülkede tutsak edebilir?
Neden hüzünlenir? O eseri gecenin bir yarısı meydana getiren, kimsenin inanmadığı günlerde ona inanan eski hali için mi?
Yoksa henüz hiçbir eseri çalınmamış; fakat bir gün aynı sessizlikle karşılaşabilecek başka bir sanatçı için mi?
Peki ne için mücadele eder?
Para için mi?
Adının, ait olmadığı bir sessizliğe gömülmemesi için mi?
Kendi hatırasının, başkasının başarısı gibi anlatılmasına razı olmadığı için mi?
Belki hepsi için.
Çünkü insan bazen yalnızca kaybettiği şeyin bedelini istemez. Bir zamanlar var olduğunu, ürettiğini ve dünyanın üzerinde kendisine ait bir iz bıraktığını da hatırlatmak ister.
Eser sahibini bulduğunda artık susmak eskisi kadar kolay değildir.
Çünkü o andan sonra insan yalnız hakkını değil, kendi geçmişini de savunur.
İmza Atınca Her Şey Bitmez
Belki eserini birilerine teslim ettin. Belki bir sözleşme imzaladın. Belki de yalnızca “Bir bakın, sonra konuşuruz” diyerek gönderdin.
Bunların hiçbiri aynı şey değildir.
Bir eserin kullanılması, çoğaltılması, değiştirilmesi, yayımlanması veya başka bir biçime dönüştürülmesi ayrı ayrı haklara temas edebilir. Hangi hakkın, kime, ne kadar süreyle ve hangi mecralar için bırakıldığına bakılmadan “Artık eser senin değil” denilemez.
Çünkü eser bir eşya değildir.
Anahtarını teslim ettiğinde evden çıkarsın. Otomobili sattığında alan kişi onu kendi yolunda sürer. Fakat eser, senden çıktıktan sonra bile senin izini taşımaya devam eder. Araba yoldan çıkar, hayat yoldan çıkar ama eser senin yolundan çıkamaz.
Bazen adının yanında.
Bazen tek bir cümlede.
Bazen de dünyanın öbür ucunda duyduğun dört notada.
Bir Gün Kendi Eserinle Karşılaşırsan
Şaşırma. Emin ol ilk değilsin; yalnız hiç değilsin. Sanatçıların kabullenilmiş kaderinin sadece yeni bir kurbanısın.
Önce sakin ol. Gördüğün şeyi kaydet. Tarihini, bulunduğu mecrayı, eseri kullanan kişileri ve kullanım biçimini tespit et. Elindeki eski kayıtları, taslakları, e-postaları ve iletilerini düşün.
Çünkü hafıza anlatır; belge ispatlar.
Hemen öfkelenip her yere yazma. Bazen erken söylenen söz, bulunabilecek delili saklar. Bazen de insan, kendisine ait olanı ispatlamaya çalışırken karşı tarafa nasıl savunma yapacağını öğretir.
Önce eserinin izini sür.
Nereye gitmiş?
Kimlerin elinden geçmiş?
Hangi isim altında yeniden doğmuş?
Kime para kazandırmış?
Sonra kendine şu soruyu sor:
“Ben eserimi gerçekten bıraktım mı, yoksa yalnızca birilerinin ona sahip çıktığından haberim mi olmadı?”
Çünkü eserler bazen kaybolmaz. Yalnızca sahiplerinden habersiz yaşamaya devam ederler; çünkü:
Hakkınız var. Haberiniz yok.
